Hanes Llandysul a Phont Tyweli

Sant Tysul a’i Eglwys

Yr hen eglwys hardd yw’r adeilad hynaf yn Llandysul yn dyddio o’r 13eg ganrif, ond saif ar sylfeini hynafol a enwyd ar ôl Sant Tysul am iddo eu sefydlu yn y 6ed ganrif. Roedd Sant Tysul yn fab i Corun, mab Ceredig, y rhoddodd ei enw i’r deyrnas, sef Ceredigion heddiw. Roedd gan Ceredig fab arall, Sant, tad ein Nawddsant, Dewi Sant. Felly roedd Tysul a Dewi Sant yn gefndryd cyfain. Yn Festri’r Côr ceir casgliad o gerrig arysgrifedig Cristnogol cynnar, ac yn eu mysg ceir y Garreg Velvor yn coffáu Velvoria, merch Brohomaglus. Mae’r garreg hon ag arysgrif ddwyieithog, Lladin ac Ogam – iaith Wyddelig hynafol, ac mae hyn yn dystiolaeth i boblogaeth Wyddelig fod wedi ymsefydlu yma bryd hynny.

Sefydlwyd ffeiriau a marchnadoedd gan Frenhinoedd Lloegr ac arglwyddi’r gororau yn y cyfnod Edwardaidd, a gipiodd y tiroedd hyn gan y rheolwyr brodorol o’r 12fed i’r 14eg ganrif.

Mam Owain Glyndŵr

Dewiswyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ym 1400 am i’w dad, Gruffydd Fychan fod yn Dywysog ar Bowys, a’i fam, Elen, fod yn Dywysoges y Deheubarth. Roedd Elen, ei chwaer a’i dau frawd, yn ddisgynyddion uniongyrchol Rhys ap Tewdwr, brenin olaf De Cymru gyfan. Dynion Llandysul oedd y cyntaf i ymuno ag Owain mewn rhyfel ym 1400, ac felly cymerodd Harri’r IV dir Owain Glyndŵr o amgylch Llandysul oddi arno. Bu gwr Elen, Gruffydd Fychan, yn Arglwydd ar Landysul pan fu farw brawd Elen, Owain ap Thomas ap Llywelyn, a’i hewythr, Owain ap Llywelyn. Bu’r dynion hyn yn noddwyr ar y cyd eglwys Llandysul ac roeddent yn arfer cynnal llys yn y dref. Felly ceir rheswm da dros gredu bod Llys Owain Glyndwr a’i hynafiaid ymysg adeiladau hynaf Llandysul .

Dymchwel pont gan Frenhinwyr

Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, erbyn 1644 roedd y fyddin Frenhinol yn amddiffyn Ceredigion yn erbyn y fyddin Seneddol, a oedd wedi goresgyn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro. Roedd gan yr hen bont yn Llandysul dri bwa a thynnodd y Brenhinwyr un ohonynt i lawr ar ochr Pont Tweli o’r afon er mwyn atal y Seneddwyr rhag croesi i mewn i Geredigion.

Croesi`r afon Teifi yn yr unfed ganrif ar hugain, gan ddefnyddio`r bont ar hyd y briffordd ac ar hyd y bompren.

Yr "Hen Galan" a’r "Pwnc"

O’r cyfnod cynharaf, dathlwyd Diwrnod Calan â gêm o Cnapan (pêl-droed) a chwaraewyd rhwng pyrth eglwysi Llanwenog a Llandysul sef y goliau. Roedd y gêm wedi goroesi o hen ryfel, ac erbyn dechrau’r 19eg ganrif roedd sawl person wedi cael ei ladd neu ei anafu yn chwarae’r gêm. Pan newidiodd Calendr Gregori ddyddiad Calan ym 1752, parhaodd pobl yr ardal i chwarae’r gêm ar yr hen ddydd Calan – 12fed Ionawr. Nid oedd y nifer a laddwyd ac anafwyd yn bwysig iawn iddynt, ond erbyn 1833 penderfynodd Ficer Llandysul nad oedd bellach yn briodol i’r gêm gael ei chwarae rhwng y ddwy eglwys. Sefydlodd gystadleuaeth ysgrythur rhwng y ddau blwyf lleol, sy’n parhau hyd heddiw ar Ionawr 12fed.

William Thomas "Gwilym Marles" (1834-79)

Roedd y meddyliwr radical ac arweinydd Undodaidd hwn yn hanu o ardal Brechfa, ac roedd yn un o hynafiaid Dylan Thomas. Roedd Gwilym Marles hefyd yn fardd telynegol (cyhoeddwyd 1959) ac ysgrifennai’n eang ar bynciau eraill. Wedi graddio o Brifysgol Glasgow, daeth yn weinidog ar Lwynrhydowen. Mae’n enwocach yn Llandysul am gefnogi’r ffermwyr-denantiaid anghydffurfiol yn eu "Rhyfel y Degwm" yn Rhyd Owen. Sefydlodd ysgol ramadeg yn Llandysul, yn y ty ar Fryn Seion, sydd â phlac yn coffáu hynny heddiw.

Bu gan Gwilym Marles ran blaenllaw yn etholiadau Seneddol y Rhyddfrydwyr yn erbyn y landlordiaid Ceidwadol ac felly taflwyd ef a’i gynulleidfa allan o’r capel ym 1876. Yn y diwedd fe enillodd ac fe’i claddwyd yno.

Gwasg Gomer

Un o drysorau Llandysul yw Gwasg Gomer, a sefydlwyd gan John David Lewis (1859-1914). Dechreuodd weithio yn siop groser ei dad, ond yn fuan datblygodd ei ddiddordeb mewn llenyddiaeth a dechreuodd werthu llyfrau yng nghornel y siop. Erbyn 1892, roedd wedi sefydlu’r wasg. Erbyn 1908 cafodd yr enw Gwasg Gomer ac yn awr dyma’r wasg Gymraeg ei hiaith fwyaf yn y wlad. Mae gan Gomer hefyd enw da fel cyhoeddwyr llyfrau Saesneg eu hiaith, a maent yn gwerthu o’u siop yn Stryd y Gwynt. Symudodd y wasg i adeilad newydd ar gyrion y dref yn 2004.
Click here to see their website.

Y Diwydiant Gwlân a Ffatrïoedd Crysau

Mae Dyffryn Teifi o amgylch Llandysul yn gartref i ddiwydiant gwlân Cymreig. Gwnaeth agosrwydd lleiniau mawr o ffriddoedd ar gyfer defaid a chynifer o nentydd dibynadwy a chyflym eu llif, y gellid eu defnyddio i yrru melinau dwr, y lle hwn yn le delfrydol ar gyfer datblygu cynhyrchu gwlân. Mae nifer o felinau wedi goroesi yn yr ardal, ond mae’r rheiny yn y dref wedi cael eu haddasu ar gyfer defnyddiau eraill. Cafwyd hefyd ffatrïoedd crysau gwlanen a oedd yn darparu gwaith yn y dref.

Nid yw Llandysul a Phont Tyweli Ymlaen Cyf yn gyfrifol am gynnwys safleoedd rhyngrwyd allanol.

I ben y tudalen